Zawartość tej strony wymaga nowszej wersji programu Adobe Flash Player.

Pobierz odtwarzacz Adobe Flash

     
 
 

ABC sarny

Sarna – symbol szóstej edycji akcji "Ożywić pola" – to wyjątkowo piękne zwierzę. Przedstawiamy kilka podstawowych informacji na temat tego gatunku, licząc, że w szkołach, które uczestniczą w programie "Łowca Polskiego", odbędą się także m.in. konkursy wiedzy o sarnie.

Sarna europejska występuje w większości krajów Europy, z wyjątkiem Islandii, Irlandii i wysp na Morzu Śródziemnym. Liczebność saren na kontynencie szacowana jest obecnie na około 15 mln zwierząt. Sarna jest zwierzęciem zdolnym do bytowania w różnych środowiskach. Występuje w większości lasów naturalnych Europy.
Zasiedla nie tylko duże i zwarte kompleksy leśne, ale wykorzystuje też niewielkie lasy śródpolne oraz naturalne i sztuczne tereny otwarte – pola uprawne, łąki, torfowiska i wrzosowiska. Preferowanym środowiskiem bytowania są jednak tereny stanowiące mozaikę żyznych pól i niewielkich śródpolnych lasów.

Na obszarach o dobrej glebie i wysokim poziomie kultury rolnej bytuje tzw. sarna polna. W Polsce sarny polne występują na obszarze prawie całego kraju, z wyjątkiem terenów północno-wschodnich i górskich.

Mała i smukła
Sarna jest najmniejszym przedstawicielem rodziny jeleniowatych w Polsce. Jej masa wynosi około 15–17 kilogramów. Najlżejsze są osobniki w północno-zachodniej i zachodniej części kraju – ich waga to około 15 kilogramów. Średnio o około kilogram cięższe są sarny w Polsce północnej, najcięższe natomiast te występujące w rejonach centralnych, wschodnich i południowo-wschodnich – ważą około 17 kilogramów. Sarny polne są średnio o około 2,5 kilograma cięższe w porównaniu z sarnami leśnymi.

Budowę ciała sarny można określić jako wysmukłą. Głowa jest krótka, o zarysie trójkąta. Oczy (świece) z długimi rzęsami są brunatnoczarne, z podłużną źrenicą. Szyja jest stosunkowo cienka, tułów krępy. Nogi (cewki) są cienkie i zakończone parą racic oraz parą szpil. Rogacz (kozioł) różni się od kozy okresowo nakładanymi parostkami.
Zmiana koloru sierści (sukni) u saren następuje dwa razy w roku. Wiosenna przypada na kwiecień i maj, jesienna zmiana ma miejsce w okresie września i października. Młode osobniki zazwyczaj zmieniają okrywę włosową szybciej w porównaniu ze starszymi. Suknia letnia jest ruda, ciemniejsza na grzbiecie, zimowa natomiast koloru szarobrunatnego.

Nowo narodzone koźlęta mają ochronną barwę sukni – wzdłuż grzbietu i boków ciała są nakrapiane białymi lub żółtymi plamami. Po około trzech miesiącach ochronna suknia zmienia się i upodabnia do sukni letniej dorosłych osobników.

Je zioła i żołędzie
Pokarmem saren są rośliny łatwo strawne, o dużej wartości odżywczej, co wynika ze specyficznej budowy przewodu pokarmowego i intensywnej przemiany materii. W środowisku leśnym głównymi składnikami pokarmu są rośliny zielne, liście i pędy drzew, krzewów i krzewinek, a także żołędzie. W okresie wiosennym w pokarmie saren przeważają zioła.

Dla pokrycia zapotrzebowania sarny w wodę wystarczy na ogół rosa i wilgoć zawarta w roślinach. Rzadko obserwuje się sarny pijące wodę z wodopoju.

Ruja i koźlęta
Dojrzałość płciową sarny osiągają w wieku około 14. miesięca. Okres rui przypada na drugą połowę lipca i pierwszą połowę sierpnia. Kozioł nie tworzy haremów, jak u reszty jeleniowatych, ale tropi kozę, która w czasie rui wydaje charakterystyczne piski. W okresie rui dość często zdarzają się walki między kozłami, które kończą się czasami poranieniem jednego z przeciwników.

Kozy w okresie kocenia się i wychowywania młodych bytują samotnie. Ciąża u sarny jest przedłużona (tzw. utajona) i trwa około 9,5 miesiąca. Zapłodniona komórka jajowa dostaje się do macicy i tam w ciągu 2 tygodni rozwija się do stadium blastuli. W tej wczesnej fazie zarodki leżą luźno w jamie macicy przez około 4,5 miesiąca i nie rozwijają się. Dopiero na przełomie listopada i grudnia następuje wszczepienie ich w ścianę macicy i w konsekwencji szybki wzrost i rozwój.

Okres kocenia się kóz przypada na drugą połowę maja i początek czerwca. Jedna koza rodzi najczęściej jedno lub dwa, rzadko – trzy, wyjątkowo cztery koźlęta. Masa ciała nowo narodzonych koźląt zależy głównie od liczby urodzonych przez samicę młodych oraz lokalnych warunków środowiskowych i waha się w granicach od około 1000 do około 2100 g. Dzienne przyrosty masy ciała koźląt w pierwszym tygodniu po urodzeniu wynoszą od około 113 do około 155 g. Po dwóch tygodniach masa ciała koźląt wynosi około 2,5 kg, po 3 miesiącach około 6 kg, a po 6 miesiącach około 10 kg. Okres karmienia koźląt trwa do grudnia. Kozy prowadzą swoje koźlęta przez rok, a w luźnym związku z matką niejednokrotnie pozostają jeszcze wtedy, gdy ta prowadzi już następne młode.

Znak szczególny – parostki
U koźląt płci męskiej w wieku około 2–3 miesięcy na kościach czołowych czaszki zaczynają wyrastać możdżenie, które w kolejnych miesiącach życia stopniowo przyrastają na grubość i wysokość. U niektórych osobników w wieku 6–7 miesięcy na możdżeniach wyrasta poroże pierwiastkowe w formie małych guzików lub krótkich szpiców. Poroże to jest wycierane w środku zimy i zrzucane po kilku tygodniach, najczęściej w lutym. Następnie zaczyna wyrastać kolejne poroże.

Wśród rogaczy obserwuje się olbrzymią zmienność form poroży. Uwarunkowane jest to między innymi kątami, pod jakimi wyrastają możdżenie, ustawieniem względem siebie i kształtem obu tyk oraz wysokością, na której wyrastają z tyk odnogi przednie i tylne.

Przywiązana do terenu
Cykl dobowy sarny zależny jest głównie od pory roku, środowiska bytowania, stopnia niepokoju w łowisku, pogody. Na terenie Polski sarna żeruje głownie podczas dnia, ze szczytami aktywności w godzinach porannych i wieczornych.

W Polsce centralnej, w środowisku o charakterze mozaiki polno-leśnej, średnia wielkość areałów osobniczych kóz w okresie kilkuletnim wynosiła około 50 ha, natomiast kozłów – około 90 ha. Większość kóz i rogaczy ma najczęściej dwa odizolowane areały i terytoria, pomiędzy którymi sezonowo migrują. Zasięg tych okresowych migracji (wiosennych i jesiennych) wynosi w przypadku samic około 3 km (1,5–9,4), samców natomiast około 4 km (1,3–9,7 km).

Zimą obie płcie tworzą mieszane stada, tzw. rudle. Liczba zwierząt w rudlach zależy głównie od zagęszczenia populacji i środowiska bytowania. Sarny polne tworzą stada bardziej liczne. Wiosną, po rozpadzie rudli zimowych, kozły zaczynają zajmować terytoria, tereny znakowane i bronione przed konkurentami, natomiast kozy z zeszłorocznymi młodymi zajmują areały indywidualne.

Bartosz Głębocki

Tekst powstał na podstawie rozdziału o sarnie w drukowanym właśnie podręczniku "Łowiectwo w Polsce".

luty 2011

 
Ożywić pola 2010/2011 - Rok sarny. © Łowiec Polski 2010